30. nóvember 2009 09:09

Þó heimsendir verði þá truflar það engan

Það er varla hægt að fjalla um bók eftir Hauk Má Helgason nema fjalla aðeins um manninn Hauk Má í leiðinni, enda hefur hann svo víða komið við á þessum áratug að þótt aðeins hluti af því verði nefndur hér gæti einhverjum þótt nóg um. Mér er hinsvegar alveg fyrirmunað að skilja manninn frá verkum hans og þess vegna finnst mér rétt að taka sénsinn á að skoða nýjustu bók Hauks Más, Rigningin gerir ykkur frjáls, í samhengi við annað sem hann hefur gert – án þess það hljómi um of einsog minningargrein.

Haukur Már er, ásamt Eiríki Erni Norðdahl, annar stofnandi höfundaforlagsins Nýhil, sem senn hefur sitt níunda starfsár frá stofnun. Haukur Már ritstýrði fyrstu Afbók Nýhiljar, Af stríði, en Afbækurnar eru nú fimm og sú sjötta er senn á leiðinni. Hann er heimspekingur og eftir hann liggur þýðing á Óraplágunni eftir Slavoj Zizek auk margra greina sem birst hafa í ýmsum tímaritum, þýddar og frumsamdar. Þá er Haukur Már einnig stofnandi og fyrrum ritstjóri kommúníska Dagblaðsins Nei. sem var ómetanlegt framlag í umræðuna um og eftir bankahrunið og mótmæli síðastliðins vetrar. Í ofanálag er hann rithöfundur og eftir hann liggja ljóðabækurnar Eini strákurinn í heiminum sem kunni að telja, 2004 og Rispa jeppa auk skáldsögunnar Svavar Pétur & 20. öldin. Fyrir utan svo þessa nýjustu, Rigningin gerir ykkur frjáls, útgefna af Máli og menningu, 54 síður að lengd.

Og talandi um lengd, þá hef ég núna eitt jafnmörgum orðum í þessa kynningu einsog jafnan er eitt í bókadóma yfirleitt, og það án þess að segja neitt um bókina annað en hver skrifar, hver gefur út og hvað hún er löng. Þetta stefnir í að verða langt! Að minnsta kosti svona á almennan mælikvarða. Það á enginn eftir að lesa þetta. Er enginn like-takki á þessum ritdómi? Má ég kannski bara gera like við bókina sjálfa og sleppa því að segja neitt? Því það er svo erfitt að segja eitthvað um bók sem segir svo margt án þess í raun að segja neitt og er svo falleg og átakanleg í senn:

      Þögn / er sama / og samþykki. // Ég geng um bæinn / og

      kinka hljóður   kolli / öllu sem á vegi mínum verður, // allt

      á það skilið lotningu. [...] Þeir      eru að hengja mann [...]

      ég // laut höfði / leit upp / laut höfði, / leit upp, / þagði [...]

      Loksins eitthvað nýtt að þegja um / og samþykkja. / Við

      vorum öll orðin svo leið / á að leyna bara launum okkar

      og skoðunum.

                            („Það minnti ekkert á væng“, bls 20-21)

 Sagði ég falleg? Ég meinti eitthvað allt annað, en þó skylt, einsog barnsleg einfeldni, uppburðarleysi þess sem ekki almennilega skilur það sem hann sér, einhverskonar heimsmynd sem í sífellu er troðin niður af aðgerðum erlendra sem innlendra stjórnvalda, andóf sem maður veit að engu skilar (sbr. hið íslenska mentalítet að mótmæli skili engu – sem snarlega gufaði upp í janúar þegar fólk ákvað að prufa nú samt). Kaldhæðnin er þó ekki endilega borin upp í vitund ljóðmælanda heldur sem afleiðing af því sem hann segir, því sem hann upplifir. Hvernig á maður að mótmæla aftöku harðstjóra án þess það verði annaðhvort fáránlegt eða fullkomlega banalt? Í stað þess lítur hann höfði, þegir.

En gagnrýninni er ekki eingöngu beint að tilhæfulausu stríði í Írak, þótt það sé að finna þarna undir, semsé tilganginum sem engan veginn helgar meðalið, eða morðinu á Saddam Hussein, heldur er gagnrýninni einnig beint að tungumálinu – eða, skulum við segja, þeim hugarfjötrum sem fastskorðaðir en innihaldslausir frasar binda okkur í. Orwellski frasinn stríð er friður er engu furðulegri en frasinn þögn er sama og samþykki, eftir því í hvaða samhengi honum er beitt. Ef það væri satt þá væri ekki hægt að mótmæla heimsvaldastefnu nema gútera nauðganir í leiðinni, því undir einsog meðvitundinni er beint eitthvert tiltekið í mótmælaskyni, þá er eitthvað annað sem verður útundan sem gefið er samþykki fyrir. Og hvað getur hinn vinnandi maður svosem gert í eins viðurstyggilegum heimi og þessum, annað en snúið höfðinu undan, haldið áfram að vinna, og samþykkt í raun öll óhæfuverk heimsins í leiðinni með þögn sinni? Er það uppburðarleysi að eiga nóg með sjálfan sig? Og í leiðinni opnar hugmyndin á enn frekari hugrenningatengsl – eða voru þau kannski öll hlynnt bankahruninu sem ekki sáu sér fært að mótmæla síðasta vetur? Að sjálfsögðu ekki. En hæfileg kaldhæðnisleg fjarlægð er eina leiðin til að fjalla um eins mikið hitaefni og aftöku Saddams Hussein og Hauki Má ferst það listavel úr hendi.

Heimsvaldastefna Bandaríkjanna er ekki það eina sem fær að máta fallöxina í þessari bók. Karlaveldið fær einnig á baukinn og femínistar fá óvæntan bandamann í kaldhæðnum ljóðmælanda bókarinnar í opinni ljóðsendingu til Hermanns Stefánssonar:

     Það er ekki að konurnar séu betri skáld, Hermann. / Þetta

     er bara orðið kvenlegt fag, / nostursamleg umönnun

     smáatriða, / við erum kvennastétt. [...] Ég krýp með

     þeim, / mæni og dunda mér / slíkt erindisleysi hefur þótt /

     ásættanlegra í fari kvenna.

                                             („Til H.S.“ bls 53) 

Nú veit ég að vísu ekki nema Hermann sé góður og gegn femínisti einsog allir góðir menn og þaðan af síður hef ég aðgang að því sem kveikti þessa sendingu (Hermann kannski nennir að svara því, eða Haukur Már, kannski með grein hér á Kistunni, jafnvel gæti orðið ritdeila úr – vantar ekki ritdeilur í þessa kreðsu, eða leðjuglímur?). Kannski þetta tengist Síðasta reykmettaða ljóðakvöldinu á vordögum 2007, þegar einhver, segi ekki hver, hafði orð á því að ljóðið væri „búið“ og sumir voru sammála um að eina góða skáldið það kvöld hefði verið Kristín Svava Tómasdóttir? Kannski ekki, það er svo langt síðan, en maður veltir því fyrir sér. Nei, líklega ekki (afsakið, útúrdúr).

            Með kylfur og táragas,

            blessaðir mennirnir,

            með kylfur og táragas að rukka skattinn

            af manni uppi í rúmi

            sem felur sig undir söng

            af manni uppi í rúmi sem hugsar um liðna daga

            þegar skatturinn var innheimtur af meiri alúð

            og hlýju, þegar menn voru til samræðu

            þegar skatturinn var innheimtur þannig að fyrst

            var bankað

            varlega.

            Svo hvíslað: Haukur minn. Haukur minn.

            Bankað varlega og hvíslað Haukur.

            (úr „Gas“ bls 28)

Nei, í alvöru. Ég veit eiginlega ekki hverju ég get bætt við þetta, langar helst bara að birta alla bókina; veit ekki almennilega hvað ég get sagt meira en það. Nema kannski bara: lestu þessa bók! Hún er helvíti fín, hún iðar öll og spriklar, stafirnir hoppa milli síða og heimta að lesandinn fylgi sér eftir meðan hugmyndaflæðið ræðst á heilastöðvarnar og dælir út hugrenningatengslum á önnur slík ofan; hvað er maðurinn eiginlega að fara? Það liggur í augum uppi en samt er svo erfitt að festa það niður, að hafa á því orð, að skilja hismið frá kjarnanum og segja: þema bókarinnar er X. Sem er nákvæmlega það sem góð bók á að hafa til að bera. Og Rigningin gerir ykkur frjáls er svo sannarlega góð bók. Eiginlega bara alveg frábær bók. Sko, like, broskallar, upphrópunarmerki og almenn hamingja yfir að fá svona góða bók í hendur, til eignar, og geta lesið aftur og aftur og aftur.

Á vefsíðu Forlagsins er uppgefið útsöluverð bókarinnar kr. 2490,- sem segir mér það eitt að þeir sem ekki kaupa bókina verða af miklu meiri verðmætum en sem nemur einum kassa af Víking Lager (þetta er ekki auglýsing), annars er uppgefið tilboðsverð kr. 1870,- sem eru þvílík kostakjör að það væri ekki uppá neinn klagað þótt hann léti það eftir sér að kaupa bókina. Haukur Már hefur hér framið snilldarverk, og það meina ég vel enda eru ljóð hvorki ort né samin, þau eru framin. Ljóð eru hryðjuverk, þótt það sé helst til fátítt að þau hitti þau fyrir sem þeim var ætlað. Hérna hefur á hinn bóginn prýðilega tekist til og fær Rigningin gerir ykkur frjáls því eindregin meðmæli dómara. Hauki Má óska ég til hamingju með verkið, það lengi lifi. Húrra!

Arngrímur Vídalín

Til baka

yfirlit frétta